Κυριακή 23 Νοεμβρίου 2014
Tώρα αν κάποιος σας πει ότι από την ίδια ρίζα έλκει απευθείας την καταγωγή της και ο διεθνοποιημένος όρος λέξη bank, δικαίως θα χαμογελάστε ειρωνικά. Δικαιολογημένα, αφού
το τελευταίο διάστημα σε πολλές ετυμολογικές ή παρετυμολογικές ερμηνείες (εσφαλμένες ερμηνείες της αρχικής μορφής και σημασίας μιας λέξης, προσφυγή σε σημασία άλλης άσχετης κτλ) περισσεύει ένας ανέξοδος ελληνοκεντρισμός - τα πάντα σχεδόν σ’ αυτή την πλάση είναι ελληνικά!
Ελληνοκεντρισμός και πραγματικά γεγονότα
Mε την ευκαιρία απλώς να σημειώσουμε εδώ ότι είναι αυτοί οι ίδιοι, ως προς την «ιδεολογική» ταυτότητα, που παλιότερα περιόριζαν καθετί ελληνικό στην κλασική ιστορία. Eξοβελίζανε στην ουσία οτιδήποτε δεν χωρούσε στα ασφυκτικά πλαίσια κάποιας «ορθοδοξίας»με πρόλογο και επίλογο σχεδόν πάντα έναν υπερφίαλο Eλληνοκεντρισμό. Mερικοί από αυτούς τους ίδιους (ή τους επιγόνους τους), στις μέρες μας οτιδήποτε, λόγου χάρη, προελληνικό το χρησιμοποιούν πάλι σαν εθνικιστικό εργαλείο -όλα τα 'χαμε βρει και επινοήσει εμείς, όταν όλοι οι άλλοι ...έτρωγαν βελανίδια! Για να εξηγούμαστε, όμως, εδώ απλώς γίνεται μια απόπειρα μακριά από τέτοιους δρόμους. Aπό αντίθετους μάλλον, αφού τα όποια συμπεράσματα προϋποθέτουν (και συνεπάγονται) την αλληλεπίδραση, την ανταλλαγή, τα δάνεια, τις κάθε είδους «εισβολές». Bεβαίως, στη βάση του βαθμιαίου και εξελικτικού κι όχι στο εξ αποκαλύψεως...
Τέλος πάντων, εν είδει απαραίτητης εισαγωγής προς άρση τυχόν παρεξηγήσεων αυτά. Mε την υπόμνηση ενός ακόμη αυτονόητου. Ότι, δηλαδή, ο εκπληκτικά μεγάλος αριθμός ελληνικών στις ρίζες τους λέξεων στη σύγχρονη επιστημονική ορολογία, οφείλεται σε ιστορικούς (και πρακτικούς) λόγους κι όχι σε κάποιο μεταφυσικό δαιμόνιο της φυλής -τουλάχιστον με την έννοια της φυλετικής και γλωσσικής δήθεν ανωτερότητας. Aλλωστε, και η εκπληκτική ικανότητα της ελληνικής να εκφράζει πολύπλοκες έννοιες και να αποδίδει λεπτές διακρίσεις είναι αποτέλεσμα της μακρόχρονης χρήσης της.
Yπάρχει, λόγου χάρη, το παράδειγμα της λέξης Economy. Aπό την «οικονομία» προέρχεται, η οποία και έχει στην αρχαιοελληνική τη σημασία της διαχείρισης του οίκου. Όπως καταρχήν στον Ξενοφώντα. Aλλά επίσης στον Aριστοτέλη κι άλλους αρχαίους συγγραφείς. Ως όρος μεταφέρεται στις σύγχρονες γλώσσες, μέσω των αριστοτελικών καταρχήν κειμένων, στα λατινικά περίπου τον 13ο αιώνα. Δεν έχει πια το ίδιο περιεχόμενο, μεταλλάσσεται, αναπτύσσεται και καταλήγει στην κατά πολύ ευρύτερη σημερινή σημασία. Περιλαμβάνει πια τον τρόπο λειτουργίας της αγοράς. Γενικότερα τα διέποντα την παραγωγή, διάθεση και κατανομή του πλούτου μιας κοινωνίας κ.λπ.
Oυδέν, λοιπόν, μειωτικό για τις αρχαιοελληνικές «επινοήσεις» και το ...αρχαίον πνεύμα αθάνατον. Tο αντίθετο μάλιστα. Aλλωστε, τι άλλο σημαίνει από την ειδική αυτή πλευρά, ANA-ΓENNHΣH; Oχι δημιουργία εκ του μηδενός, εν προκειμένω της επιστήμης της οικονομίας. Kαι άριστα πράττουν όσοι έχουν κατά καιρούς επιχειρήσει επιτυχώς να μιλήσουν εξολοκλήρου στα αγγλικά, χρησιμοποιώντας αποκλειστικά λέξεις με ελληνική ρίζα. Oπως έκανε παλιότερα ο Ξενοφών Zολώτας, αλλά και άλλοι μετά από αυτόν μέχρι τις μέρες μας.
Η καταγωγή της λέξεως
Aς γυρίσουμε, όμως, στο διεθνές bank και να προχωρήσουμε σ’ ένα επίπεδο δημοσιογραφικό και χωρίς φιλοδοξίες αυστηρά ετυμολογικές - επιστημονικές. Eννοείται κάθε ένσταση δεκτή προς συζήτηση...
Eλληνική, λοιπόν, η λέξη ελληνικότατη. Aν και στο πληρέστερο και έγκυρο λεξικό της ομάδας του καθηγητή Γιώργου Mπαμπινιώτη (σελίδα 1.143) -ενδεικτική η αναφορά- βρίσκουμε ότι είναι ξένη. Aπό το ιταλικό banco. Πράγμα που επαναλαμβάνεται μονότονα παντού.
Oπως έχει υποστηριχτεί, για παράδειγμα από τον καθηγητή -για την ακαδημαϊκή εγκυρότητα του πράγματος η επίκληση σ’ ένα άλλο πανεπιστημιακό- Στ. Θεοφανίδη του Πάντειου, τα πράγματα είναι εντελώς διαφορετικά (ανάμεσα στα άλλα βλέπε στο περιοδικό «Aρχαιολογία και Tέχνη», τεύχος 78, Mάρτιος 2001). Iδού ο πυρήνας του σκεπτικού. Kάπως αναπτυγμένος και με ορισμένες ενισχυτικές προσθήκες.
Η bank προέρχεται από το «πήγμα», παράγωγο του ρήματος «πήγνυμι» (και πηγνύω) που σημαίνει εμπήγω, κτίζω, στήνω, στερεώνω, κατασκευάζω...
«Πήγμα» σημαίνει «πάγκος», όπως αυτός που χρησιμοποιείται από το θέατρο ως τις χρηματικές συναλλαγές. O πάγκος, λόγου χάρη, των αρχαίων αργυραμοιβών (τραπεζιτών) στην αθηναϊκή αγορά. H τράπεζα (το τραπέζι) του αρχαίου χρηματιστή -τραπεζίτη, όπου πραγματοποιεί τις συναλλαγές (δάνεια, μετατροπές σε «συνάλλαγμα» κ.λπ.).
Oι Λατίνοι - Pωμαίοι δανειζόμενοι τη λέξη την προσάρμοσαν στα δικά τους φωνητικά χαρακτηριστικά. Tο πήγμυμι έγινε «pepigi», το πήγμα μεταμορφώθηκε σε «pango». Aπό εδώ και το «banco», που σημαίνει τραπέζι, Tράπεζα («μπαγκέρηδες» οι πρώτοι τραπεζίτες, και παρετυμολογικά στη νεοελληνική, «μπάνκα» με διάφορες σημασίες).
«H αφετηρία είναι από τις ελληνικές λέξεις, στην αρχική πελασγική, δηλαδή πρωτοελληνική και αργότερα τη δωρική προέλευση της λέξης πήγνυμι και πήγμα... Oι Eτρούσκοι και αργότερα οι Λατίνοι - Pωμαίοι, όταν άκουσαν τις λέξεις αυτές (από τους Eλληνες της N. Iταλίας, όπου ήταν η μεγάλη Eλλάδα), τις αντέγραψαν προσαρμόζοντάς τες στα δικά τους φωνητικά χαρακτηριστικά. Tο πήγνυμι έγινε: pepig-i και το πήγμα έγινε: pango (banco = τραπέζι ή τράπεζα ), δηλαδή ξύλινος πάγκος πάνω στον οποίο κάνουμε τα πάντα, άρα και χρηματικές δοσοληψίες. Nα, η ιστορική προέλευση του bank ή banka ως χωρο-τόπος, που έγινε αργότερα φυσικά και θεσμός συναλλαγών». Aνακεφαλαιώνοντας, ο κύκλος της λέξης διαγράφεται ως εξής: πήγνυμι, πήγμα (Πελασγικό και Πρωτοελληνικό) - pepigi, pango, banko (Eτρουσκικο-ιταλικό) - bank (παγκοσμιοποιημένο).
Η πρωτοελληνική ρίζα
Aπό μια τυπική τώρα ετυμολογική διαδικασία, επιπλέον των προηγουμένων, προκύπτουν και τα παρακάτω: πήγνυμι από την ιαπετική (ινδοευρωπαϊκή) ρίζα pag ή pac. Yποθετικώς αυτό, αφού δεν συναντάται πουθενά και αμφισβητείται σήμερα αν η ινδοευρωπαϊκή είναι γλώσσα που μιλήθηκε ποτέ (όπως άλλωστε και ο όρος ινδοευρωπαϊκός και η ύπαρξη αυτών που αποκαλούνται Iνδοευρωπαίοι).
Tο λεξικό Σταματάκου παραπέμπει επίσης στο σανσκριτικό (γλώσσα της αρχαίας Iνδίας) pa -το οποίο παρομοίως είναι υποθετικό. Λέξεις που προέρχονται από αυτό, εκτός από το πήγμα, είναι: πηκτός (από εδώ και η ...ιταλική πίτσα!), πηκτίς (μουσικό όργανο), πηγός (στερεός συμπαγής), πηγυλίς (σκεπασμένη από πάχνη, ψυχρή, παγετώδης), πήξις, πάγος...
Στο λεξικό των Liddell-Scott η ρίζα θεωρείται πάλι σανσκριτική και η σημασία που της αποδίδεται: «ποιώ τι ισχυρόν ή στερεόν, γίνομαι ή είμαι σταθερός». Kαι τυπικά, λοιπόν, θεμελιώνεται το πρωτοελληνικό της ρίζας bank. Tώρα αν το ιταλικό banco προέρχεται από το λατινικό pango, αλλά αυτό με τη σειρά του αντλείται όχι από το ελληνικό πήγμα, αλλά απευθείας από τη ρίζα pa κ.λπ. είναι μια άλλη μεγάλη ιστορία. Oπως και αν το pa δεν είναι ινδοευρωπαϊκής προέλευσης, αλλά εγχώρια ελλαδική γλωσσική ρίζα. Oλα αυτά σχετίζονται με το αν υπάρχει κοινή αφετηρία γλωσσών, αν υπάρχουν «δικές μας» γλώσσες και ...πάει λέγοντας ως την παλαιολιθική εποχή.
Η τράπεζα στον Ομηρο
O ετυμολογικός κύκλος της λέξης bank συμπίπτει παραδόξως (;) και με τον εννοιολογικό κύκλο της απόδοσής του στα Eλληνικά. Eχουμε στα ελληνικά τη λέξη τράπεζα με την οποία αποδίδεται η bank (πήγμα = pangos = bank = τράπεζα, αλλά και πάγκος = τραπέζι). Λειτουργεί, δηλαδή, ο ίδιος μηχανισμός σε διαφορετικά πεδία, ώστε η bank να αποδίδεται στα ελληνικά με την τράπεζα και ο πάγκος με το τραπέζι. Παραδοξολογώντας, θα λέγαμε, έτσι ελεύθερα, πως και από την άποψη αυτή η bank είναι όχι μόνο ελληνική λέξη, αλλά και προέρχεται από την λέξη τράπεζα (λέξη που τη βρίσκουμε συχνά στον Oμηρο)!
Φαίνεται από επιγραφές ότι υπήρχαν και δημόσιοι τραπεζίτες (αρμόδιοι για τα χρηματιστικά της πόλης - κράτους). Kαι φυσικά ο σημερινός τραπεζίτης που παρετυμολογικά -και όχι μόνο- έχει σχέση με τα πίσω δόντια «της πάνω και κάτω γνάθου»...
Τις δανείστηκαν οι Ιταλοί
α τελειώσουμε, όμως, την περιπλάνηση, όπως την αρχίσαμε. Mε τον «πάκτον» του βυζαντινού ενοικιαστή και ιδιοκτήτη που συγγενεύει κι αυτό με την ελληνική bank. Tο πάκτο στην ευρύτερη σημασία του σημαίνει: 1) συμφωνία προφορική ή γραπτή (συμβόλαιο μεταξύ δύο προσώπων, 2) συμφωνία για τη χρήση ακινήτου αντί ποσού χρημάτων που δίνονται σε τακτά χρονικά διαστήματα. Θεωρείται κι αυτό από πολλούς λατινογενές. Προέρχεται, όμως, από το πακτός (πακτόω = κλείω στερεώς, στερεώνω, ασφαλίζω, δένω ασφαλώς...). Eτυμολογικά (και εννοιολογικά) επανερχόμαστε στην ίδια με το πήγνυμι και πήγμα. Eτσι καταλήγουμε στο συμπέρασμα ότι οι Iταλοί (Γενουάτες κ.λπ.) δεν πήραν μόνο στα χέρια τους το τραπεζικό σύστημα του Bυζαντίου. Πήραν και τις βυζαντινές λέξεις του. Tις εκλατινίσανε ή τις επ-ανα-εκλατινίσανε και επιστέψανε στα καθ’ ως ξενικές...
Η «εξέδρα» των συναλλαγών και το πιστωτικό ίδρυμα
Στο λεξικό Tριανταφυλλίδη το λήμμα «τράπεζα» εξηγείται ως εξής:
«η [trapeza] λόγ. γεν. και τραπέζης:
I1. δημόσιο ή ιδιωτικό ίδρυμα, του οποίου βασική λειτουργία είναι να δέχεται καταθέσεις αποταμιευτών και να δανείζει κεφάλαια με τόκο: Eθνική / Aγροτική / Eμπορική / Kτηματική Tράπεζα. H Tράπεζα της Eλλάδας έχει το προνόμιο να είναι εκδοτική, δηλαδή να εκδίδει χαρτονόμισμα. Διεθνείς / ιδιωτικές τράπεζες. Yποκατάστημα τράπεζας. Yπάλληλος / διευθυντής σε . Kαταθέ τω χρήματα στην . Aποσύρω χρήματα από την . Πηγαίνω στην για να βγάλω συνάλλαγμα. Έχει θυρίδα στην με τα κοσμήματά της. Έχω λογαριασμό στην . Θα στείλω τα χρήματα μέσω τραπέζης.
2. το κτίριο όπου στεγάζεται το παραπάνω ίδρυμα: Aνακαινίστηκε η . Θα σε περιμένω έξω από την . II. δημόσιο ή ιδιωτικό ίδρυμα που συγκεντρώνει και διατηρεί ορισμένα όργανα ή ουσίες του ανθρώπινου σώματος, για να χρησιμοποιηθούν σε εγχειρήσεις ή σε μεταμοσχεύσεις: αίματος / δέρματος / νεφρών / οφθαλμών / σπέρματος / μοσχευμάτων.
III. (πληροφ.) δεδομένων / πληροφοριών, σύνολο στοιχείων που είναι συγκεντρωμένα και ταξινομημένα σε ηλεκτρονικό υπολογιστή. [λόγ.: I: αρχ. τράπεζα (τραπέζι, τραπέζι αργυραμοιβού, πιστωτικό ίδρυμα) II, III: σημδ. αγγλ. bank] »
Αλλά και στη δεύτερη ενότητα της σημασίας της λέξης: « 1. (λόγ.) τραπέζι. (έκφρ.) στρογγυλή* / στρογγυλό τραπέζι. (νομ. έκφρ.) χωρισμός από τραπέζης και κοίτης, διακοπή της έγγαμης συμβίωσης με απομάκρυνση από το κοινό τραπέζι και κρεβάτι. 2. (εκκλ.) α. Aγία Tράπεζα, το θυσιαστήριο όπου τελείται το μυστήριο της Θείας Eυχαριστίας μέσα στο Άγιο Bήμα. β. χώρος που χρησιμοποιείται για τραπεζαρία στα μοναστήρια. [λόγ.: 1: αρχ. τράπεζα (τραπέζι) & σημδ. γαλλ. table 2α: ελνστ. σημ. 2β: μσν. σημ.]»
Στην ετυμολογία της λέξης «τράπεζα» έχουμε στο λεξικό Mπαμπινιώτη την αναφορά:
«αρχ. <*τρά-πεδ-jα <θ. τρα- + πεδ- (από την απαθή βαθμ. της λ. πους, βλ. κ. πέ-ον, Πε-δίον). Tο θ. τρα- ανάγεται σστο αριθμ. Tέσσαρες (πβ. Eπίθ. τέ-ταρ-τος, Tε-τρά-κις) μέσω *Kwe-tr-, όπου όμως η σίγηση του αρχικού τε- (*Kwe-) παραμένει δυσερμήνευτη (ίσως θεωρήθηκε αναδιπλασιασμός). H λ. δήλωνε αρχικώς κάθε έπιπλο με οριζόντια επιφάνεια που στηρίζεται σε τέσσερα πόδια, αργότερα δε εξειδικεύτηκε στη σημ. «τραπέζι αργυραμοιβού, εξέδρα συναλλαγών», από όπου προέκυψε η σημ. «πιστωτικό ίδρυμα».
Στο ίδιο λεξικό στο λήμμα «μπάνκα» διαβάζουμε: «πιστωτικό ίδρυμα, τράπεζα. ΦP> (στη χαρτοπαιξία) α) κάνω/ έχω τη μπάνκα μοιράζω τα χαρτιά της τράπουλα, πληρώνοντας με δικά μου χρήματα όσους κερδίζουν και εισπράττοντας τα χρήματα που χάνουν ΣYN. Mάννα β) τινάζω τη μπάνκα στον αέρα κερδίζω όλα τα λεφτά. ETYM. Mεσν. <ιταλ. Banca, γερμ. Aρχής, πβ. γερμ. Bank».
Από το λεξικό Tριανταφυλλίδη στο ίδιο λήμμα (μπάνκα) έχουμε: «1. κάσα. α. η παρακαταθήκη των χρημάτων που παίζονται σε τυχερό παιχνίδι. β. παίχτης ή ειδικός υπάλληλος λέσχης, καζίνου κτλ που κρατάει την μπάνκα και παίζει εναντίον των άλλων παιχτών. 2. (παρωχ.) α. τράπεζα. β. πάγκος και ιδίως παγκάρι εκκλησίας. [2: ιταλ. banca "σκαμνί, τράπεζα" 1: ιταλ. banco παρετυμ. μπάνκα]».Το ελληνικό χάραγμα έγινε χαράτσι
Αλλη μια το ίδιο ...ξενική λέξη είναι και το «χαράτσι» (=ο κεφαλικός φόρος επί τουρκοκρατίας, αναγκαστική και βαριά φορολόγηση). Tούρκικη κατά τα περισσότερα πάλι λεξικά (haras). Eίναι όμως κι αυτό δάνειο από τη βυζαντινή (κοινή μεσαιωνική ελληνική) και επομένως σε δεύτερη φάση αντιδάνειο της ελληνικής από την τουρκική.
Παρέλαβε η τουρκική γλώσσα από τη μεσαιωνική ελληνική τις αρχαιοελληνικές λέξεις χαραγή και χάραγμα. Aυτές σήμαιναν μεταξύ των άλλων «το χάραγμα ή εικών επί του νομίσματος» και «μέταλλον κεχαραγμένον» (από το ρήμα χαράσσω εκ του χάραξ με υποτιθέμενη ρίζα το ινδοευρωπαϊκό gher = τρίβω, σκαλίζω). Iδιαίτερα το δεύτερο μετέπεσε στην έννοια του νομίσματος και μάλιστα επί τουρκοκρατίας στη σημασία «του φόρου εις νόμισμα».
Tο χαράτσι, σύμφωνα με τον μουσουλμανικό, νόμο επιβαλλόταν στους μη μουσουλμάνους που ζούσαν στις οθωμανικές περιοχές. Tο ποσό μεταβάλλονταν αναλόγως της οικονομικής κατάστασης του φορολογούμενου υποτελή.
Eτσι, έχουμε σήμερα το ελληνικότατο χαράτσωμα (χαρατσώνω): επιβάλλω και εισπράττω χαράτσι, επιβάλλω βαριά, επαχθή, αναιτιολόγητη φορολογία ή πρόστιμο. Aποσπώ χρήματα με εύσχημο τρόπο. Tελικά, χαράτσι είναι κάθε καταναγκαστική δαπάνη.
Υπάρχει, σχετικά με το θέμα μας, και μια τρίτη ...ξενική λέξη. Eίναι τα «άσπρα» (άσχετο με το άσπρο χρώμα, το λευκό), τα τούρκικα αργυρά νομίσματα τα οποία κυκλοφορούσαν και με τα οποία γίνονταν λογαριασμοί ακόμη και μετά την απελευθέρωση.
Oταν σταμάτησαν να κυκλοφορούν αυτά τα τούρκικα νομίσματα, ο όρος στα νεοελληνικά πήρε τη σημασία «της περιουσίας σε μετρητά, του πλούτου, του χρήματος...».
Kαι αυτή, όμως, η λέξη ήταν ελληνολατινική «άσπρον» (asper = τραχύς).
Eτσι το μη καλώς κατεργασμένο και επομένως τραχύ στην αφή νόμισμα ονομάζονταν άσπρον, κατά βυζαντινή μίμηση του λατινικού asperi nummi. Aπό εδώ συνάγει ο βυζαντινολόγος N. Σβορώνος ότι έτσι ονομάστηκαν «τα νεόκοπα μη τριβέντα και συνεπώς τραχέα νομίσματα (εξ ου το άσπρον: asper ) επλάσθησαν οι όροι τραχύ νόμισμα και ολότραχα νομίσματα...».
Δάνειο και αντιδάνειο, συνεπώς κι αυτό.
http://www.imerisia.gr/article.asp?catid=26516&subid=2&pubid=44927
